نگاهي به كتاب روز هزار ساعت دارد

فرحناز علیزاده - شماره 98 نشريه گلستانه- خرداد 1388 

رمان "روز هزارساعت دارد" کارحیدری ملک میان، با دیدگاه من راوی گذشته‌نگر؛ شامل سه فصل اوکار- سراندیب – دساتیر، است. رمان از نوع رمان‌های اقلیمی- بومی‌ست که به بیان سنت‌ها، گویش، جهان و فرهنگ خاص می‌پردازد. نویسنده با بیان آئین مردم در مکانی خاص، خصایص زبانی و زندگی‌شان، گویی قصد مردم‌شناسی سرزمینی چون ملک میان را داشته است.
آن‌چه که بیش از هر اقدامی درنقد لازم و ضروری ست، یافتن ژانر متن است. رمان "روز هزار ساعت دارد" را به سادگی نمی توان رمان واقع گرا یا فراواقع نامید؛چراکه آمیزه‌ای ازهردوست تا نشان دهنده بخشی از باورها و هویت سرزمینی خاص باشد. حضور عناصر شگفت در کنار عناصر عادی داستان، وجود خاکی که مرده را پس می‌زند- عمه‌ای که با مارها (آن‌ها) ارتباط جنسی دارد- وجود مدینه فاضله‌ای چون شهر "آژگلوم" که همه از هم و برای هم‌اند- سهولت پذیرش شگفتی از سوی اهالی- گم شدن پدر- و...، مرز بین واقعیت و خیال را ایجاد می‌کند که گرچه در چارچوب داستان و برای اهالی ملک‌میانی توجیه‌پذیر است؛ اما به لحاظ منطق انسان‌های برون‌متنی، باورناپذیر و شگفت است.
نظرگاه این رمان "من راوی" ست. اول شخص دیدگاهی عمدتا مدرن است. من راوی، کسی‌ست که به بیان دغدغه‌های درونی می‌پردازد، چرا که دغدغه‌ی خودشناسی، هستی‌شناسانه و فردی دارد؛ در این رمان که گفتارمحوری را سرلوحه کار خود قرار داده و کانون روایت را بیشتر بیرونی در نظر گرفته تا درونی، خواننده کمتر با آلام و دغدغه‌های شخصیت اصلی (باقی) روبه‌رو است. وجود سنت قصه گویی ونقالی، بیان زندگی گذشتگان، سرگذشت افراد خانواده، وجود خرده روایت‌هایی چون ماجرای امانی و شوهرش، فرصت را از راوی برای بیان انگیزه کنش‌ها گرفته است. راوی تنها اشاره‌ی مختصری به این مسئله دارد که ؛به علت برخورد بد مردم ،در پی پس دادن مردگان ملک میانی توسط خاک، برای آسودگی و مرگی خوش،برای اینکه جایی روی این خاک پیدا کند تا بتواند در آن با فراغ با ل بمیرد و دفن شود، راهی سفر می‌شود.دلیلی که خیلی منطقی به نظر نمی رسد و انگیزه‌ای قویی برای حرکت به شمار نمی آید.مگر نه آن که ملک میانی‌ها مردگانشان را بدون دردسر در گورستان خانسردفن می‌کنند.به اعتقاد نگارنده اگرراوی ازدغدغه‌های درونی خود و علت سفر اسطوره‌ای‌اش بیشتر سخن به میان می‌آورد، نه تنها کنش سفر توجیه‌پذیرتر، بلکه اثر با دیدگاه اول شخص همسوتر و هماهنگ‌تر می‌شد.
لحظه روایت و حال داستان، بعد از اتمام ماجراهاست. از آن‌جا که راوی در زمان حال تنها به مرور خاطرات می‌پردازد و چون قاعدتا ذهن انسان فراموشکار است؛ می‌توان خرده گرفت که چگونه راوی با این دقت به گذشته و جزئیات می‌پردازد. مگر نه اینکه همه‌چیز بازسازی ذهن است؟ برای حل این مشکل نویسنده به تمهیداتی متوسل شده است. او بارها در جای جای متن اشاره می‌کند.
«راوی تنها به اتکای تخیل خویش هرچه دیده و نادیده و شنیده و ناشنیده به تمامی قصه می‌کند.» ص102
«راوی همه چیز را به دقت شنیده و به خاطر سپرده است» ص 84
بدین‌گونه راوی در خلوت، همه شنیده و دیده ها، حتی خرده روایت‌هایی که مسگرها برایش بازگو کرده‌اند را تکه‌تکه کنار هم گذاشته به صورت متنی نوشتاری در آورده. متنی که درآن مرتبا به فعل نوشتن و سختی نوشتار اشاره می‌شود، تا جعلی بودن متن را یادآور باشد. تا جایی که گاه راوی در می‌ماند مداد می‌نویسد یا او، یا حتی او گفته‌ی دعاگردانان را بازگو می‌کند «مردی و مدادی. مدادی و مردی.... به خود می‌بالید هر آن‌چه را پیش‌تر رخ داده، قادر است به قالب کلمات بریزد... راوی دیگر تنها می‌توانست با احساس مورخ محلی مستاصلی بنویسد» ص63
اما با وجود این تمهیدات باز می‌توان به راوی خرده گرفت که چگونه از لحظاتی ناب که امکان بازگویی‌اش برای باقی نوجوان محال به نظر می‌رسد، اطلاع دارد. چطور ممکن است پدر و مادر از لحظات آمیزش خود برای او سخن به میان آورده باشند که حال او بتواند، آن را بازگو کند ص30، که بگوید در آن لحظه‌ها ملک‌میانی‌ها چه کار می‌کردند و سگ آیا می‌لایید یا نه. !ای کاش راوی در کنار تجسم این لحظات، از کلماتی چون «گویی، شاید، احتمالا، ممکن است» سود می‌جست؛تا این اندک خرده گیری را نیزازمنقد بگیرد.
از شاخصه‌های دیگر داستان ،به غیرازعدم توالی زمان؛بیان تکه تکه خرده روایت ها؛باید به زبان برجسته راوی اشاره کرد.بادقت در نحوه روایت و زبان داستان می‌توان پی برد که گویی نویسنده علاوه بر " چه گفتن" به " چگونه گفتن " نیز اهمیتی خاصی داده است . در " روز هزار ساعت دارد" با زبانی روبه رو ایم که سازمان یافته و برجسته شده است.زبانی که خود را به رخ می‌کشد تا توجه خواننده را به ساختار‌های زبانی جلب کند.یاکوبسن زبان شناس معروف معتقد است برای ازبین بردن عادت‌های زبانی باید به زبان روزمره تاخت ؛ این کاری ست که به اعتقاد نگارنده حیدری در این رمان از پس آن بر آمده است.اوبابرجسته سازی زبان،استفاده از کلمات نا آشنا،پس و پیش کردن ارکان جمله، که یکی از تمهیدات فرم گراها چون اشکلوفسکی ست،دست به آشنایی زدایی زده است.کتاب سرشارازعبارات تازه است؛کلماتی چون :گشتاگشت- خاطره واری- سنگا سنگ – نورندناپذیر- چرت و چولای--پس پس راه –به سختانه – برگا برگ-سنگنا سینه؛ ازاین دست واژگان است. استفاده از اسامی ناآشنا برای سر فصل ها(اوکار- سراندیب- دساتیر) و مکان‌های خاص محلی ،نشان از شناخت وسیع واژگانی نویسنده باشد.واژگانی که گرچه کمی سخت خوان است،اما بدون پانوشت در جمله معنی می‌گیرد و از محاسن اثر به شمار می‌آید.
این زبان و نثرکه با پیچیدگی روایت ،همراه شده ،گاه باعث ابهام دریافتن طرح می‌گردد و گاه آنچنان گویی نویسنده را مجذوب خود می‌کند که برای اشخاص متفاوت در سنین مختلف ،دیالوگ‌های با لحن‌های یکسان به کار می‌برد.به گونه‌ای که هیچ تمایز کلماتی بین دیالوگ "عروس ابلاسن" و "مادر باقی "که متعلق به دونسل جداگانه اند ،دیده نمی شود. بین "گالش سلملی" که بزهایش را به چپشته می‌آورد و"ملک دویرنویسنده "و ابلاسنی که کتاب‌ها ی خاص می‌خواندوفیلم "گنج قارون- شکوه علف زار" می‌بیند،وجه تمایزخاصی در گفتار دیده نمی شود.( توجه شود به صفحات 142-144-82 دیالوگ عروس- گالش سلملی- مادر)
ازسوی دیگرارزش کتاب به علت مطالعات فرهنگی آن است.بیان سنت‌ها و باورهای بومی،استفاده از کلمات و واژه‌های بومی مانند "شول زدن- گالشی- خجیر " اسامی چون " چپشته – قمچیل – مردال ماه – پنچیکی" نه تنها بانی تشخص زبانی ،بلکه موجب تشخص فضا و آشنایی بیشتر خواننده با محیط می‌گردد. در داستان‌های اقلیمی نویسنده باید علاوه بر بیان باورها ، به مکان‌های خاص اشاره کند؛بیان نوع درختان،گیاهان، خصوصیات بارز مردم،پوشش آنها و حتی نوع غذایی که مصرف می‌کنند، می‌تواند در این تشخص وفضا سازی موثر باشد. این درست کاری ست که حیدری از آن غافل نبوده؛بیان گیاهانی با نام پهلم و گزنه؛ درختان مازو،آج و راش؛ سنگ غارهای عظیم لوک تله و اسپاتله وغذایی چون نان و کماج و... درمتن که به ساخت فضا کمک می‌کنند،از این دست است.
دیدگاه فلسفی اثر نگاهی بدبینانه و تقدیر گرایانه است. راوی بارها در جای جای داستان به تقدیر گرایی که باعث حرکت او به جلو و سفرش می‌شود، اشاره می‌کند . در ص62 می‌خوانیم
« انگار آفریدگاری که اراده کرده باشد پیشاپیش آفریدگانش را کیفر دهد،سرنوشت هر آدمی‌ای را چنان از سر می‌نوشت که اگر چه محکوم به گناه بود،اما شاید به راستی گناهکار نبود»
راوی همچنین مدام به ساعتهایی اشاره می‌کند که درهر لحظه‌اش آبستن هزارها خبر و حادثه است.او به تقدیری اشاره می‌کند که راه فراری برای آن موجود نیست.« مادر می‌گفت،روز هزار ساعت داشت و قرار تقدیر بر این بود که حرف پدر به این دمی بینجامد که راوی اینک این سطور را به یاد گذشته‌ها بنگارد» ص84 . این نگاه تقدیر گرایانه ،نگاهی ست که راوی را به انزوا در باغی در باختر طیران می‌کشاند.